Τα καρέ της σχολικής πραγματικότητας στην αφετηρία του 2021.Της Μαρίας Α. Δρακάκη

Τα καρέ της σχολικής πραγματικότητας  στην αφετηρία του 2021

Γράφει η Μ. Α. Δρακάκη*

Τα κόμικς  αποτελούν πολυσυζητημένο, αλλά  και  αμφισβητούμενο  εκπαιδευτικό εργαλείο.  Οι απόψεις διίστανται για τα αρνητικά και τα θετικά. Όμως όπως κάθε μέσο έχει σημασία  το πώς αξιοποιείται και  προφανώς στην εποχή της  πανδημίας όπου  πολλά παραθυράκια στοιβάζονται στις οθόνες,   θα είχε ενδιαφέρον να μιλήσουμε για τη δημιουργία κόμικς με τα παραδοσιακά  μέσα και όχι  με τα ψηφιακά.

Είναι μια διεργασία όπου  σε  κάθε ηλικία  μπορεί να προσδώσει δεξιότητες   ανεξερεύνητες,  αλλά και να αποκαλύψει τη δυναμική μιας παράλληλης  διπλής  γλώσσας (στα κόμικς υπάρχει άμεση σχέση γραπτού λόγου και σχεδίου) που θα  βοηθούσε  να αναδυθούν σκέψεις, ιδέες, συναισθήματα τα οποία στριμώχνονται αναγκαστικά και αυτά στα ενδότερα, με το καταιγιστικό μονοπώλιο  της διαδικτυακή συνθήκης  και τη συσσωρευμένη έλλειψη της δια ζώσης επαφής.

Τα κόμικς είναι ένα υβριδικό είδος μεταξύ λογοτεχνίας, ζωγραφικής και κινηματογραφικών τεχνικών. Υιοθετούν λοιπόν τις συμβάσεις αυτών των τεχνών σε ένα δικό τους πρωτότυπο συνδυασμό. Διαθέτουν τη ζωντάνια των διαλόγων, τον πλούτο και τη ροή της γλώσσας. Διαθέτουν επίσης την ακρίβεια της αναπαράστασης, την παραστατική πυκνότητα και τα πολλαπλά βάθη πεδίου στην οργάνωση της κάθε εικόνας. Η καλλιτεχνική απόδοση της πραγματικότητας και της λογοτεχνικής της έκφρασης πραγματοποιείται μέσα από μικρούς ζωγραφικούς πίνακες. (Παλαιοπάνου, 2013).

Η διάχυση των οπτικών λεπτομερειών της εικόνας και η πυκνότητα του κειμένου, ενταγμένα στη οργάνωση του κάδρου, συντελούν στην κινηματογραφική απεικόνιση της ιστορίας. Η γραμματική του κάδρου υιοθετεί όλες τις τεχνικές του Τα κόμικς αναπτύσσονται σε μια γλώσσα παγκοσμίως κατανοητή προκαλώντας τις αισθήσεις, μετατρέποντας το αφηρημένο σε συγκεκριμένο, απογειώνοντας την φαντασία των νέων Βασίζονται στη θεωρία της διπλής κωδικοποίησης του Paivio σύμφωνα με την οποία οι άνθρωποι αποθηκεύουν και αποκωδικοποιούν πληροφορίες με διπλό τρόπο σε δύο συστήματα μνήμης, τη γλώσσα (λεκτικές πληροφορίες) και τις εικόνες (μη λεκτικές πληροφορίες), όταν συνοδεύεται από κείμενο και αντίστροφα (Βασιλικοπούλου, 2011).

Ο σπόρος για την οπτικοακουστική  παιδεία  στο Δημοτικό Σχολείο  τη δεκαετία του 90 που άνοιξε πολλούς δρόμους και ορίζοντες για κινηματογραφικά φεστιβάλ για σεμινάρια παραγωγής οπτικοακουστικών προϊόντων  προτάσεις για την εισαγωγή στα νέα προγράμματα σπουδών  και πολλαπλές δράσεις πολυγραμματισμών στο σχολείο προήλθε από το πρόγραμμα «ΜΕΛΙΝΑ: Εκπαίδευση και Πολιτισμός» Τα εργαστήρια οπτικοακουστικής παιδείας   στα οποία εμψυχωτής και επιστημονικά υπεύθυνος ήταν ο  κ. Μένης Θεοδωρίδης, Σκηνοθέτης- Παιδαγωγός[1],  εισήγαγαν στην σχολική πράξη (1995-2004)  έννοιες του οπτικοακουστικού εγγραμματισμού και της καλλιέργειας της οπτικοακουστικής συνείδησης των μαθητών,  με δραστηριότητες και εκπαιδευτικό υλικό που στόχευαν στην όξυνση την κριτικής σκέψης και της δημιουργικότητας τους,  με την ευρηματική  χρήση των μέσων επικοινωνίας και των διαφόρων μορφών οπτικοακουστικής έκφρασης. Πάντα  με την επισήμανση από την Κεντρική Επιτροπή Συντονισμού του προγράμματος ,  ότι «ο ρόλος του εκπαιδευτικού είναι κομβικής σημασίας  σε τέτοιες προκλήσεις και δεν μπορεί να αποδώσει καρπούς αν δεν εμφυτευτεί η οπτικοακουστική παιδεία, όπως και κάθε μορφής τέχνη,  στον πυρήνα της καθημερινής  σχολικής πράξης. μέσα από την ειλικρινή επαφή με τους μαθητές».

Ανοίγοντας τυχαία ένα φάκελο σεμιναρίου της συλλογής του εκπαιδευτικού υλικού  «ΜΕΛΙΝΑ»  ένα τετρασέλιδο φαξ που υπογράφεται από τον Μένη Θεοδωρίδη  τραβάει την προσοχή μου και αναδεικνύεται  θησαυρός  για να πυροδοτήσει το παρόν κείμενο μου, αλλά πιθανά και τον σχεδιασμό δραστηριότητας  για τη δημιουργία αφηγηματικών καρέ μιας καθημερινής σχολικής μέρας στην αφετηρία του 2021. Μια ευκαιρία για να εξοικειωθούν  οι μαθητές σε μια τάξη οποιασδήποτε βαθμίδας με την τεχνική των κόμικς που αγαπούν, ως αναγνώστες  κυρίως.   Αλλά και με την στόχευση να βιώσουν  με τον ρόλο του δημιουργού, μια εμπειρία που  θα  μπορούσε να εξελιχθεί και ταυτόχρονα ως μια δυνατότητα για  να εκφράσουν προβληματισμό, ανάγκες και προτάσεις , στην παρούσα ιδιότυπη συνθήκη του ιού.

Το επιχείρημα ότι τα  μεγαλύτερα παιδιά δεν θα ασχοληθούν, ας μην λειτουργήσει ανασταλτικά για όσους θα ήθελαν να το δοκιμάσουν  Η πρόταση εστιάζει στην   εισαγωγή μιας δραστηριότητας στη σχολική καθημερινότητα που θα ενεργοποιήσει την  προσωπική  αφήγηση των μαθητών  σε μορφή  χειροποίητου κόμικ,  ακολουθώντας τους βασικούς κανόνες, με την επιδίωξη  όμως που προσδιορίστηκε παραπάνω. Η εξοικείωση τους  με την οργάνωση της εικονογράφησης,  τα χαρακτηριστικά της αφηγηματικής μονάδας, τις τεχνικές καδραρίσματος την χωρητικότητα των αφηγηματικών καρέ, ο τεμαχισμός της σελίδας,  τα σχήματα  των  καρέ, η ρέουσα αφήγηση, η δοσολογία κειμένου και σχεδίου, είναι δεξιότητες που  σαφώς έχουν παραμεριστεί στο πλαίσιο της  κυριαρχίας των ψηφιακών εργαλείων. Ακόμη και η γραφή με κεφαλαία στα μπαλονάκια  δεν είναι εύκολη άσκηση, όσο και αν κάποιοι βιαστούν να τη χαρακτηρίσουν απλοϊκή.

Παραθέτω αυτούσιο το απόσπασμα  που συμπυκνώνει τα χαρακτηριστικά των αφηγηματικών καρέ, δηλαδή των αφηγηματικών μονάδων στα κόμικς, τα επαναλαμβανόμενα πλαίσια μέσα στα οποία συνδυάζονται σχέδια και κείμενα:

«Η αφηγηματική μονάδα καταλαμβάνει:

  • Δισέλιδο: Αυτός ο τύπος καρέ τοποθετείται στο σαλόνι και αποτυπώνει την κορύφωση της σύγκρουσης
  • Ολόκληρη σελίδα: Αυτό το καρέ απεικονίζει ιδιαίτερη τροπή πλοκής και προσφέρει κορύφωση. Συχνά σε αυτό προστίθενται ένα ή δύο μικρά καρέ με λεπτομέρειες από στοιχεία ή πρόσωπα της ολοσέλιδης εικόνας.
  • Ημισέλιδο: Τότε το καρέ χρησιμοποιείται για λόγους έμφασης κάποιων κομβικών σημείων της πλοκής. Σαν εισαγωγικό καρέ προσφέρει μια γενική άποψη περιβάλλοντος. Σαν τελικό, παρουσιάζει τη δοξαστική κατάληξη των ηρώων.
  • Ένα τέταρτο σελίδας χρησιμοποιείται συχνά. Η σκοπιμότητα του είναι να τοποθετήσει τους ήρωες σε περιβάλλοντα που τα μικρότερα καρέ αδυνατούν να παραστήσουν. Συνήθως τοποθετούνται στις άκρες.
  • Το τυπικό καρέ είναι η κατ’εξοχήν αφηγηματική μονάδα. Χωρίς αυτό οποιαδήποτε εικονογραφική απόπειρα μεταπίπτει σε γενική εικαστική αναζήτηση. Στην αλληλουχία του με παρόμοια καρέ και στους συνδυασμούς του με άλλα, διαφορετικής μορφής και μεγέθους, γίνεται η βάση όλων των τεχνικών και των τεχνασμάτων
  • Τα πολύ μικρά καρέ λειτουργούν σαν παράλληλη ή δευτερεύουσα επισήμανση. Τετράγωνα, κυκλικά ή τριγωνικά, στενά παραλληλόγραμμα, μεγεθύνουν κάποια ειδική λεπτομέρεια( π.χ. μάτι που δακρύζει, χέρι που οπλίζεται κλπ) ή επεξηγούν μια όχι πολύ σημαντική μετακίνηση, την παρέλευση ενός χρονικού διαστήματος κ.ο.κ» ( Θεοδωρίδης, 1996).

Η  ιδέα  της δημιουργίας ιστορίας- κόμικ  μιας καθημερινής σχολικής μέρας, προτείνεται ως δραστηριότητα ενεργοποίησης των μαθητών με εμψυχωτικές τεχνικές στην αυγή μιας χρονιάς που διαδέχεται μια άλλη αιφνίδια επιβαρυμένη, όχι μόνο ως εξοικείωση με την  αφηγηματική τεχνική των ιστοριών-κόμικς, αλλά  κυρίως ως ευκαιρία  σύνδεσης του κάθε παιδιού με το «κέντρο» του. Απαραίτητη προϋπόθεση η ενθάρρυνση  από τον εκπαιδευτικό  σε όλη τη διάρκεια της δραστηριότητας και η ατμόσφαιρα εμπιστοσύνης που θα διαμορφωθεί στην ομάδα, ώστε κάθε παιδί με αφορμή αυτή την ευκαιρία έκφρασης, να προσλάβει από τη διαδικασία τους βαθμούς ελευθερίας και το ασφαλές πλαίσιο για να αποτυπώσει χωρίς ενδοιασμούς την αφήγηση του, με πρωταγωνιστή τον εαυτό του.

Στην περίπτωση δημιουργίας της προσωπικής του ιστορίας από τη σχολική πραγματικότητα,  τηρώντας προϋποθέσεις πλοκής, ύφος λόγου, ρεαλιστική απεικόνιση, το παιδί δημιουργός το πιθανότερο να απαντήσει σε «γιατί» που οδηγούν σε ιδέες, να αποδεχθεί τα νέα δεδομένα της καθημερινότητας του, να συνειδητοποιήσει  την ανάγκη να ασκείται στο να δίνει απαντήσεις σε ερωτήματα που υποβάλλει το ίδιο στον εαυτό του και να αποκτήσει επίγνωση  ότι εν τέλει  τα λάθη ή οι «αδύναμες ιδέες», τα εμπόδια, έχουν δύναμη, είναι τα στοιχεία που μας δοκιμάζουν, αλλά και ταυτόχρονα μας εξελίσσουν! Επιπλέον η αλλαγή του τρόπου σκέψης, που διαμορφώνει τη στάση, έρχεται αν αποδεχθούμε ρεαλιστικά  τα δεδομένα αφενός και αφετέρου  αν ενεργοποιούμαστε, ώστε  να αναζητήσουμε άλλους τρόπους για να τα συνθέσουμε αποτελεσματικότερα.

Αν λοιπόν  στα καρέ της  «μεταλλαγμένης»   σχολικής πραγματικότητας στην αφετηρία του 2021 αποτυπωθούν  ρεαλιστικά τα εμπόδια που προσλαμβάνουν τα παιδιά στην ιδιότυπη συνθήκη της πανδημίας, ίσως  είναι μια ευκαιρία τα κόμικς που δημιούργησαν, να γίνουν αφετηρία συλλογικού αναστοχασμού με βασική αρχή «να δοκιμάσω ξανά, να αναζητώ την αλλαγή, για να πάω τα όρια μου πιο πέρα»… Και τότε κάποιοι μικροί δημιουργοί είναι σίγουρο ότι θα επιλέξουν να αλλάξουν τη σειρά των αφηγηματικών καρέ και στον ρέοντα λόγο των ιστοριών τους  οι κρίσιμες παρεμβολές κειμένου, θα εμπεριέχουν ή θα ακτινοβολούν την πεποίθηση  «ΘΑ ΤΑ ΚΑΤΑΦΕΡΩ»!!

* Η Μαρία Δρακάκη είναι εκπαιδεύτρια ενηλίκων , ιδρυτικό μέλος του Μουσείου Σχολικής Ζωής Δήμου Χανίων και Πρόεδρος του Συλλόγου Φίλων του, κάτοχος Μsc Πολιτιστική Διαχείριση, Υποψήφια Διδάκτωρ του τμήματος Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου

* Oι φωτογραφίες που πλαισιώνουν το κείμενο προέρχονται από τον εκπαιδευτικό φάκελο του προγράμματος «ΜΕΛΙΝΑ: Εκπαίδευση και Πολιτισμός», «ΒΡΟΧΕΣ ΚΑΘΕ ΛΟΓΗΣ» Βιβλίο του Μαθητή, Υπεύθυνος εκπαιδευτικού σχεδιασμού-Κείμενα: Μένης Θεοδωρίδης, Εικονογράφηση Νίκος  Μαρουλάκης, Συλλογή Μουσείου Σχολικής Ζωής Δήμου Χανίων

[1] https://www.theodoridis.info/menis/  και Κέντρο Οπτικοακουστικής Εκπαίδευσης και Επικοινωνίας  Καρπός www.karposontheweb.org

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ –ΠΗΓΕΣ

Βασιλακοπούλου, Μ. Σχεδίαση Εκπαιδευτικού Υλικού Υπερμεσικών κόμικς από μαθητές με βάση τις μαθησιακές τους προτιμήσεις, Πανεπιστήμιο Πειραιά (διδακτορική διατριβή). Πάτρα: Τμήμα Ψηφιακών Συστημάτων, 2011. [online], διαθέσιμο από: http://digilib.lib.unipi.gr/dspace/bitstream/unipi/4482/1/Vasilikopoulou.pdf,

(Ανάκτηση 20/8/2013)

Θεοδωρίδης Μ.( 1996),Φάκελος εργαστηρίου οπτικοακουστικής έκφρασης προγράμματος «ΜΕΛΙΝΑ: Εκπαίδευση και Πολιτισμός, Συλλογή  προγράμματος «ΜΕΛΙΝΑ» , Μουσείο Σχολικής Ζωής Δήμου Χανίων

Μαρτινίδης,Π, (1990)  “Κόμικς” Τέχνη και Τεχνικές της Εικονογράφησης, εκδ. ΑΣΕ Α.Ε, Θεσσαλονίκη

Παλαιοπάνου  Αλ., (2013) «Τα κόμικς και η αξιοποίησή τους στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση» ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΌ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ  ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΨΑΛΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ, ΙΩΑΝΝΙΝΑ, διαθέσιμο  https://olympias.lib.uoi.gr/jspui/bitstream/123456789/1194/1/%ce%9c.%20%ce%95.%20%ce%a0%ce%91%ce%9b%ce%91%ce%99%ce%9f%ce%a0%ce%91%ce%9d%ce%9f%ce%a5%20%ce%91%ce%9b%ce%95%ce%9e%ce%91%ce%9d%ce%94%ce%a1%ce%91.pdf  (ανάκτηση 17/01/2021)

Κέντρο Οπτικοακουστικής Εκπαίδευσης και Επικοινωνίας,Καρπός www.karposontheweb.org

 

 

 

 

0 ΣΧΟΛΙΑ

Αφήστε ένα σχόλιο

Login

Welcome! Login in to your account

Remember me Lost your password?

Lost Password