Η λογοτεχνία στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση | Βιβλίο

Ο σπουδαίος Αμερικανός συγγραφέας David Foster Wallace έχει πει: «Ενδεχομένως ο μεγαλύτερος κίνδυνος της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, είναι ότι ενθαρρύνει την τάση μου να υπερθεωρητικοποιώ τα πράγματα, να χάνομαι σε αφηρημένες σκέψεις αντί απλώς να επικεντρώνομαι σε ό,τι εκτυλίσσεται μπροστά στα μάτια μου. Αντί να επικεντρώνομαι σε ό,τι συμβαίνει μέσα μου. Είμαι βέβαιος ότι γνωρίζετε από πρώτο χέρι πόσο δύσκολο είναι να παραμένεις σε επαγρύπνηση και εγρήγορση, αντί να υπνωτίζεσαι από τον διαρκή μονόλογο μέσα στο κεφάλι σου».[1]

Ναι, αγαπητέ Wallace, είναι δύσκολο έργο να μη χαθεί ο πανεπιστημιακός δάσκαλος στον λαβύρινθο της θεωρητικής σκέψης και να βρει τον μίτο που θα τον οδηγήσει στην εκπόνηση μιας πολυεπίπεδης μελέτης, ικανής να συναρμόσει τον θεωρητικό λόγο για το λογοτεχνικό φαινόμενο με συστηματικές εφαρμογές που συγκεκριμενοποιούν την αφηρημένη σκέψη· μελέτης που κομίζει τη δυνατότητα αξιοποίησής της σε οποιοδήποτε επίσημο θεσμικό πλαίσιο διδασκαλίας της λογοτεχνίας.

Ο Σπύρος Κιοσσές, με πλούσια πείρα στις σχολικές και πανεπιστημιακές αίθουσες και με εξαιρετικά δείγματα λογοτεχνικής γραφής στο ενεργητικό του, καταθέτει ένα σπουδαίο βιβλίο, δύο χρόνια μετά την Εισαγωγή στη δημιουργική ανάγνωση και γραφή του πεζού λόγου (Κριτική, 2018), με τίτλο Η λογοτεχνία στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση: Ερμηνευτική, κριτική και δημιουργική προσέγγιση των λογοτεχνικών κειμένων, σε συνεργασία αυτή τη φορά με τη διδάκτορα φιλολογίας Ελένη Χατζημαυρουδή και με πρόλογο της Μαρίτας Παπαρούση, καθηγήτριας Νεοελληνικής Λογοτεχνίας και Διδακτικής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.

Η ανά χείρας μελέτη, χωρισμένη σε δώδεκα κεφάλαια, περιλαμβάνει δύο κατατοπιστικά επίμετρα με χρηστικούς πίνακες και πλούσια επικαιροποιημένη ελληνόγλωσση και ξενόγλωσση βιβλιογραφία είκοσι σελίδων. Ο χρόνος έκδοσης του βιβλίου συμπίπτει με τις πρόσφατες αλλαγές στο μάθημα της Λογοτεχνίας –ως λόγου για τον κόσμο και άσκησης δυνητικότητας από την πλευρά των νεαρών μαθητών και των καθηγητών τους (νέο Π.Σ. 2019)– και τη συνεξέτασή του με τη Νεοελληνική Γλώσσα, ως μαθήματος Γενικής Παιδείας στις Πανελλαδικές Εξετάσεις, γεγονός μείζονος σημασίας για το πολύπαθο μάθημα αλλά και προβληματισμού σχετικά με το μέλλον του, καθώς από το 2011, με τις προτάσεις της Ομάδας Έρευνας για τη Διδασκαλία της Λογοτεχνίας του ΑΠΘ, σκοπός της διδασκαλίας της λογοτεχνίας είναι η κριτική αγωγή στον σύγχρονο κόσμο.

Οι συγγραφείς εκκινούν από τη διαπίστωση ότι η σύγχρονη λογοτεχνική εκπαίδευση δίνει έμφαση σε τέσσερις παράγοντες: τη βιωματική προσέγγιση, την κριτική στάση, τον ερμηνευτικό διάλογο και τη δημιουργική ανταπόκριση, η οποία μπορεί να λάβει πολλές ευφάνταστες μορφές δημιουργικών ασκήσεων και μετατροπών, ώστε ο μαθητής να κατανοήσει πληρέστερα το αρχικό κείμενο και τους μηχανισμούς νοηματοδότησής του, σε μια προσπάθεια καλλιέργειας του δημιουργικού γραμματισμού.

 

Ένα βιβλίο που ήρθε για να καλύψει τα κενά και τις ανάγκες όσων ασχολούνται από διαφορετικές θέσεις με το λογοτεχνικό φαινόμενο.

 

Τα υπόλοιπα κεφάλαια ασχολούνται με τα βασικά χαρακτηριστικά των κειμενικών ειδών, την έννοια της λογοτεχνικότητας ενός κειμένου, με ζητήματα ύφους και τη διακειμενικότητα, τα σχήματα λόγου και τη λειτουργία τους, τα συστατικά της λογοτεχνικής αφήγησης (σκηνικό, αφηγητής, χαρακτήρες, πλοκή, χρόνος), την αφηγηματική πειθώ και ζητήματα ερμηνείας των λογοτεχνικών κειμένων.

Ωστόσο, αυτό που ξεχωρίζει τη συγκεκριμένη μελέτη είναι η προσπάθεια των συγγραφέων να «γειώσουν» τα θέματα της λογοτεχνικής θεωρίας και να τα «παντρέψουν» με το ίδιο το σώμα των λογοτεχνικών κειμένων. Είναι σαφής η συλλογιστική πορεία που διέπει τη μελέτη: από το συγκεκριμένο στο αφηρημένο και από εκεί στο συγκεκριμένο. Κάθε κεφάλαιο ξεκινά με δραστηριότητες/ασκήσεις δημιουργικής γραφής συγκεκριμένης στόχευσης και όλες τις απαραίτητες εξηγήσεις – πάντα με τρόπο εύληπτο, ο οποίος ωστόσο διατηρεί την επιστημονικότητά του και την απαραίτητη ορολογία. Τα πιο απαιτητικά θέματα, που εγείρουν απορίες και ενίοτε προκαλούν σύγχυση σε διδάσκοντες και διδασκόμενους, φωτίζονται πολύπλευρα και σε βάθος στις οικείες ενότητες «Κολυμπώντας στη θεωρία» και «Πρακτική οδηγία», για να επιστρέψουμε και πάλι σε ποικίλες δραστηριότητες παραγωγής και μετασχηματισμού με αφορμή λογοτεχνικά κείμενα (ανθολογημένα ή μη στα σχολικά βιβλία), και να κλείσει το κεφάλαιο με την απαραίτητη ανακεφαλαίωση («Συνοψίζοντας»). Συνεπώς, η μελέτη, χωρίς να ενδίδει στην ευκολία του εμπειρισμού και της ατεκμηρίωτης συχνά παράθεσης πληροφοριών, αρθρώνει λόγο εύληπτο και επιστημονικά τεκμηριωμένο σε παλαιότερη και σύγχρονη διεθνή βιβλιογραφία, η οποία τις περισσότερες φορές παρουσιάζεται με κατατοπιστικά διαγράμματα και μνημοτεχνικούς πίνακες.

Η μελέτη των Σπ. Κιοσσέ και Ελ. Χατζημαυρουδή «ήρθε για να μείνει» – ας συγχωρεθεί η χρήση του αδόκιμου λόγου. Ένα βιβλίο που ήρθε για να καλύψει τα κενά και τις ανάγκες όσων ασχολούνται από διαφορετικές θέσεις με το λογοτεχνικό φαινόμενο. Ένα βιβλίο-οδηγός για την ανάγνωση και τη γραφή. Για να γίνουμε επαρκέστεροι αναγνώστες-δημιουργοί και πιο υπεύθυνοι δάσκαλοι, που δεν αυτοσχεδιάζουν αμήχανοι κι αυτάρεσκοι μέσα στην τάξη, αλλά συντονίζουν κι εμπνέουν με την μπαγκέτα της γνώσης και της αγάπης για τη λογοτεχνία το ακροατήριό τους, γκρεμίζοντας κάθε στιγμή τις όποιες «βεβαιότητές» του, προκειμένου, από μόνο του, να ανακαλύψει την αίσθηση του μέτρου στη χαμηλή φωτιά που σιγοκαίει μέσα στη στάχτη.

Κι αν κάποιος –καλοπροαίρετα– ρωτήσει τι χρειαζόμαστε τη λογοτεχνία –εντός και εκτός σχολείου– στους τεχνοκρατικούς καιρούς μας, την καλύτερη απάντηση δίνουν οι ίδιοι οι συγγραφείς της μελέτης στην εισαγωγή: «Με τη βοήθεια της λογοτεχνίας […] ο κόσμος μας καθίσταται λιγότερο οριστικός και ορισμένος, λιγότερο κοινότοπος, περισσότερο επιδεκτικός στην αναδημιουργία» (σ.19). Η λογοτεχνία δεν μπορεί ν’ αλλάξει τον κόσμο. Μπορεί, όμως, να καταστεί η «βασιλική οδός» σε έναν κόσμο δυνατοτήτων και ολοκλήρωσης του εαυτού. Κι αυτό δεν είναι λίγο – το κάτω κάτω της γραφής, ο μόνιμος τόπος της συνάντησής μας και ο μικρός ο πόνος· το ίζημα των λέξεων.[2]

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[1] Wallace, D.F. (2015). Αυτό εδώ είναι νερό. Μερικές σκέψεις για τη ζωή. Μτφ.-επίμετρο: Κ. Καλτσάς. Αθήνα: Κριτική, σσ. 54-56.
[2] Παραφρασμένος στίχος από την ποιητική συλλογή του Σπ. Κιοσσέ Το κάτω κάτω της γραφής, Μελάνι, 2018.

 

Η λογοτεχνία στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση
Ερμηνευτική, κριτική και δημιουργική προσέγγιση των λογοτεχνικών κειμένων
Σπύρος Κιοσσές – Ελένη Χατζημαυρουδή
Πρόλογος: Μαρίτα Παπαρούση
ISBN: 978-960-586-340-1

0 ΣΧΟΛΙΑ

Αφήστε ένα σχόλιο

Login

Welcome! Login in to your account

Remember me Lost your password?

Lost Password